Konferencja podsumowująca pierwszy rok członkostwa
Województwa Śląskiego w Unii Europejskiej
25 maja 2005, Sala Sejmu Śląskiego

Niedawno minął rok od dnia, w którym Polska stała się członkiem Unii Europejskiej. Było to przełomowe wydarzenie w historii kraju i naszego regionu. Integracja ze Wspólnotą przyniosła ze sobą wiele zmian w funkcjonowaniu państwa, krajowych instytucji, jak i w życiu obywateli. Rodziło to, i nadal rodzi, niepokój i obawy o przyszłość, a niepewność związana z tym procesem niejednokrotnie mogła prowadzić do sprzeciwu, a w łagodniejszej formie - do bierności wobec zmian. Upływ czasu złagodził nieco ostrość widzenia, co wcale nie oznacza, że dał odpowiedź na wszystkie pojawiające się pytania.

Zarząd Województwa Śląskiego od początku traktował ten proces jako wielką szansę. Wyszedł z założenia, iż w okresie tak wielkich przemian wygrywają jednostki, które potrafią podjąć działania w celu szybkiego dostosowania się do nowych warunków. Byliśmy przekonani, że Unia stwarza możliwości rozwojowe dla Śląska i podjęliśmy starania, aby jak najlepiej wykorzystać fakt integracji. Prowadzone od kilku lat prace pozwoliły na rzetelne przygotowanie regionu do nowych wyzwań. Efekty tych działań przyczyniają się do podniesienia poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego województwa, a ich pozytywne skutki będą oddziaływać na przyszłe pokolenia.

Podstawową szansą, jaką przyniosło członkostwo w Unii Europejskiej są dotacje finansowe na rozwój regionu w ramach polityki strukturalnej. Formalnie od dnia 1 maja 2004 roku możemy korzystać z finansowego wsparcia Wspólnoty Europejskiej w postaci Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności. Dla województwa śląskiego została przeznaczona kwota ok. 280 mln euro na lata 2004-2006 w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR) z przeznaczeniem na rozwój infrastruktury służącej wzmacnianiu konkurencyjności regionu.

Dodatkowo podmioty z obszaru województwa śląskiego mogą korzystać ze środków finansowych w ramach pozostałych 5 programów operacyjnych zarządzanych na szczeblu centralnym. Są to również niebagatelne kwoty.

Przyznane środki finansowe na rozwój regionu wymagały dobrego przygotowania zarówno administracji, jak i partnerów regionalnych, gdyż mogły zostać odebrane w wyniku braku projektów, na które można je wydać. Dlatego też Zarząd Województwa Śląskiego już w lutym 2002 r. rozpoczął działania mające na celu zwiększenie potencjału absorpcyjnego regionu. Byliśmy pierwszym regionem w Polsce, który uruchomił elektroniczną bazę gromadzenia projektów PARTNER. W ciągu roku powstała sprawna struktura koordynatorów we wszystkich jednostkach samorządu terytorialnego. Do sieci przystąpiły także uczelnie wyższe, jednostki badawczo rozwojowe i organizacje pozarządowe. Koordynatorzy PARTNERA stanowią dziś grupę 200 przeszkolonych w tematyce Funduszy Strukturalnych osób, których zadaniem jest opracowywanie projektów. Pierwszy rok działalności PARTNERA zakończył się zgromadzeniem 707 projektów, z których około 30% miało szanse na finansowanie z Funduszy Strukturalnych w latach 2004 - 2006. Dzięki PARTNEROWI Zarząd na bieżąco mógł monitorować ich stan przygotowania, mobolizować gminy do współpracy, wspierać rozwiązania o skali ponadlokalnej.

Jeszcze w 2004 r. Województwo Śląskie ogłosiło 18 konkursów na dofinansowanie projektów w ramach ZPORR. Zdecydowana większość, bo 16 konkursów dotyczyło działań w priorytetach I i III, finansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), natomiast pozostałe 2 - w zakresie działań z priorytetu II, finansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS).

W odpowiedzi na konkursy złożono łącznie 763 projekty, w tym 667 w ramach priorytetów I i III oraz 96 w ramach działań 2.2 i 2.6 priorytetu II. Łączna wnioskowana kwota dofinansowania projektów złożonych w ramach działań wdrażanych przez Urząd Marszałkowski przekroczyła 2,1 mld zł. Tylko projekty złożone w ramach priorytetów I i III opiewały na kwotę dotacji ponad 2 miliardy, 34 miliony zł, czyli niemal dwukrotnie przekraczającą dostępne dla województwa śląskiego środki na lata 2004 - 2006.

Rozstrzygnięto wszystkie konkursy, wybierając 271 projektów, w tym 185 projektów współfinansowanych z EFRR i 85 projektów - z EFS. Łączna wartość dofinansowania z EFRR wybranych projektów wynosi 742,7 mln zł , natomiast 51,9 mln zł dla projektów współfinansowanych z EFS i budżetu państwa. W roku 2005 rozstrzygnięto ponadto jeden konkurs w ramach działania 2.5 ZPORR Promocja przedsiębiorczości - wybrano 16 wniosków na łączną kwotę dofinansowania ok. 14 mln zł.

W niektórych działaniach wartość oczekiwanej dotacji z EFRR wielokrotnie przekraczała dostępne środki, jak np. prawie ośmiokrotnie w regionalnej infrastrukturze ochrony zdrowia bądź lokalnej infrastrukturze edukacyjnej i sportowej. Najwięcej wniosków złożono w ramach działań 3.5 - 208 projektów, 3.1 - 158 oraz 1.3.2 - 140. Najmniejszy zainteresowaniem cieszyły się działania 1.5 oraz 1.4, na które złożono odpowiednio 5 i 8 projektów.

W ubiegłym roku podczas ogłaszania konkursów wyłączono dziedziny objęte notyfikacją Komisji Europejskiej, tj.: turystyka, odnawialne źródła energii oraz poprawa jakości powietrza. Dziedziny te wciąż oczekują na zakończenie procedury notyfikacyjnej, przewidywane na czerwiec br. Dopiero wtedy będzie możliwe ogłoszenie konkursów na tego typu projekty.

Należy przy tym mieć świadomość, iż sama akceptacja projektu przez Zarząd Województwa i podpisanie umowy o dofinansowanie z Wojewodą to dopiero połowa sukcesu. O jego pełni świadczyć będzie poprawna realizacja planowanych działań, zgodna z założeniami przedstawionymi we wniosku projektowym oraz zasadami programu, gdyż ich naruszenie może oznaczać konieczność zwrotu dotacji.

Pierwsze konkursy były zarówno dla Urzędu Marszałkowskiego jako instytucji wdrażającej, jak i beneficjentów, niełatwą lekcją. Pracowaliśmy w oparciu o zmieniające się wytyczne i niejednorodne interpretacje. Istotną przeszkodą był brak rozporządzeń wykonawczych. Zasada określania alokacji środków na poszczególne zadania w Euro, a wartości projektów w złotych praktycznie do końca realizacji programu będzie spędzać nam sen z powiek. Chcielibyśmy, aby doświadczenia te pozwoliły lepiej przygotować się do organizacji kolejnych konkursów i usprawnić ścieżkę oceny i wyboru projektów.
Pierwsze efekty wyrażające się w ilości zgłoszonych na konkursy i wybranych do dofinansowania projektów już za nami. Aby wykorzystać szansę, jaką daje nam możliwość korzystania z funduszy strukturalnych i udowodnić, że jesteśmy w pełni gotowi z niej korzystać - musimy jeszcze przy sprawnej realizacji projektów rozliczyć przyznane dofinansowanie do końca 2008 roku. W dalszej perspektywie mamy kolejny okres programowania na lata 2007-2013. W projekcie Narodowego Planu Rozwoju na te lata została przedstawiona wstępna propozycja podziału środków, według której na realizację 16 programów regionalnych przewiduję się kwotę ok. 21 mld EUR z EFRR i EFS, z czego ponad 10% obejmie nasze województwo. Liczymy, że doświadczenia z pierwszych lat członkostwa pomogą nam lepiej przygotować się do tego wyzwania zarówno pod kątem instytucjonalnym, jaki i wykonawczym projektów.

Obok spraw związanych z wykorzystaniem funduszy europejskich, drugą dziedziną działalności Województwa, która wraz z wstąpieniem do Unii otrzymała nowe impulsy jest współpraca międzyregionalna. Ma ona dla nas potrójny wymiar. Pierwszy obejmuje dalsze pogłębienie wzajemnych kontaktów z regionami dawnej "piętnastki", w tym tradycyjnie już najżywsze z Północną Nadrenią - Westfalią i Nord - Pas de Calais. Nowym akcentem w tych stosunkach jest oczekiwanie równoważenia partnerów także pod względem wkładu finansowego w koszty współpracy.

Zdecydowanemu rozszerzeniu uległa współpraca z regionami naszych południowych sąsiadów - Republiką Czeską i Słowacją. Realizacja wspólnych przedsięwzięć w ramach programu Interreg III, aktywizacja działalności naszych euroregionów, a nade wszystko ułatwienia w przekraczaniu granicy pozwalają na nieskrępowaną wymianę myśli, towarów i ludzi.

Jest także niezwykle istotne, że nasza akcesja spowodowała ożywienie kontaktów z regionami państw spoza Wspólnoty. Szczególnie dotyczy to Rumunii i Ukrainy. Nie bez znaczenia jest w tym aspekcie perspektywa dalszego rozszerzenia Unii, a także te programy, które wymagają wspólnych działań partnerów z państw członkowskich i zewnętrznych.

Ostatnim, zupełnie jakby nieoczekiwanym, skutkiem okazała się konieczność nawiązania ściślejszej współpracy z innymi województwami. To właśnie w celu realizacji wspólnych zamierzeń, na które można uzyskać wsparcie unijne, podpisaliśmy porozumienie z województwami: dolnośląskim, opolskim i małopolskim.

Rok doświadczeń jest niewątpliwie zbyt krótkim okresem czasu na dogłębną analizę skutków wstąpienia Polski do Unii Europejskiej, tym niemniej wydaje się oczywiste, że elementy pozytywne przeważają nad negatywnymi. Mając pełną świadomość tych pierwszych, należy się zastanowić jak zminimalizować te drugie.

Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego ul. Ligonia 46, 40-037 Katowice